prof. Henryk Mierzejewski

Urodził się 6 listopada 1881 roku w Warszawie, syn Czesława technika-mechanika, kierownika warsztatów kolejowych Drogi Żelaznej Dęblińsko-Dąbrowskiej w Radomiu i Ireny z Krzywoszewskich. W 1893 r. jako dziecko uległ wypadkowi, po którym wywiązała się gruźlica kości w nodze, przez 7 lat przykuwająca go do łóżka. Uczył się samodzielnie w domu i w 1900 r. zdał z odznaczeniem eksternistyczną maturę w średniej Szkole Handlowej F. Laskusa w Warszawie, po czym wstąpił na Wydział Mechaniczny Warszawskiego Instutu Politechnicznego im. Cara Mikołaja II (WIP). W okresie studiów prowadził konspiracyjną działalność społeczno-polityczną, najpierw w Zjednoczeniu Studentów WIP, od 1902 r. w kołach młodzieży socjalistycznej, a następnie w PPS: w 1903 r. wraz dwoma kolegami - studentami założył w WIP samodzielne tajne kółko socjalistyczne. Wziął udział 13 listopada 1904 r. w demonstracji zorganizowanej na pl. Grzybowskim przez Warsz. Kom. Robot. PPS, a 28 stycznia 1905 r. - w wiecu studentów WIP; w konsekwencji tego wiecu Instytut został na dłuższy czas zamknięty. Równolegle, od 1901 r. pod pseudonimami „Kulawy” i „Ham”, współpracował z Radomskim Komitetem Robotniczym PPS. W czasie rewolucji 1905 r. współredagował w Radomiu nielegalne  pismo „Wici” i werbował młodzież do grup bojowych. Aresztowany 11 lutego 1906 r. przez władze carskie,   Mierzejewski był przetrzymywany w więzieniu radomskim, po czym został skazany na 3-letnie zesłanie na Syberię. W końcu grudnia 1906 r. zwolniono go z więzienia, m.in. dzięki staraniom wuja, znanego literata i redaktora   tygodnika Świat - Stefana Krzywoszewskiego. W styczniu 1907 r. karę zesłania zamieniono na przymusowe wydalenie z granic imperium rosyjskiego. Mierzejewski postanowił wyjechać na studia do Liege (Leodium) w Belgii. Tam w 1909 r. ukończył z odznaczeniem Wydział Techniczny Uniwersytetu, ze specjalnością inżynieria mechaniczna. W Liege działał społecznie; był członkiem Zarządu Stowarzyszenia Polskiej Młodzieży Postępowej „Spójnia”. 

Po uzyskaniu dyplomu skorzystał z ogłoszonej w Królestwie Polskim amnestii i wrócił do Warszawy, gdzie od razu podjął pracę w renomowanej fabryce obrabiarek „Tow. Akcyjne Fabryki Maszyn M. Gerlach i E. Pulst” i stał się jednym z głównych konstruktorów tej fabryki. Przetłumaczył w tym czasie i opublikował (z zapomogi Kasy im. J. Mianowskiego) książkę F.W. Taylora: ”Zasady organizacji naukowej zakładów przemysłowych” (W. 1913). W latach 1915/16 wykładał w Warszawie zasady obróbki metali w Szk. Mech.-Techn. H. Wawelberga i S. Rotwanda oraz obróbkę metali i organizację warsztatów na Kursach Wieczorowych dla Techn., uruchomionych przez Wydz. Techniczny Tow. Kursów Naukowych (TKN). Wydany przez ten Wydział podręcznik pt. „Zasady obróbki metali. Cz. I: Narzędzia. Doświadczenia. Elementy konstrukcyjne obrabiarek” (W. 1917) - autorstwa Mierzejewskiego - był pierwszą w Polsce pracą nauk. wyjaśniającą proces skrawania i konstrukcję obrabiarek. W 1915 r. wszedł do grupy mech.-elektrotechnicznej Komisji Politechnicznej TKN, a po zajęciu Warszawy przez wojska niemieckie - do Komisji Politechnicznej Sekcji Szk. Wyż. w Wydz. Oświecenia  Komit. Obywatelskiego m. Warszawy. Uczestniczył w przygotowaniach uruchomienia Politechniki Warszawskiej (PW), które nastąpiło 15 listopada1915 r. Został wtedy asystentem, w 1916 r.- wykładowcą rysunków technicznych na 4 wydziałach, a w latach 1917‑1918 powierzono mu wykłady z obróbki metali na Wydz. Bud. Maszyn i Elektrotechniki oraz wybrano delegatem Wydziału Chemii do Senatu Akademickiego.  W 1919 r. M. został powołany na prof. zw. konstrukcji i technologii obrabiarek na Wydziale Budowy Maszyn i Elektrotechniki Politechniki Warszawskiej.

W latach 1921‑1922 był delegatem do Senatu z Wydz. Mech. (który wydzielił się z poprzednio wymienionego wydziału), a w latach 1923‑1924 dziekanem tego wydz., na którym zainicjował wówczas utworzenie sekcji technologicznej. W 1920 r. profesorowie PW wybrali Mierzejewskiego do grupy inicjatorów Akademii Nauk Technicznych (ANT). W XI t.r. zarząd ANT obdarzył go funkcją sekr. Wydz. IV Nauk Technologicznych; jako sekretarz m.in. zredagował i opublikował wyniki ankiety ANT: „Polskie placówki badawcze. Nauki fizyczne. Technika” (W. 1925). Był inicjatorem stworzenia Laboratorium Obrabiarek Metali i Pomiarów Warsztatowych (ŁOM), którym sam kierował. W latach 1918‑1920 z własnych funduszy oraz uzyskanych darów i pożyczek od przemysłu wyposażył ŁOM w najnowocześniejsze maszyny i urządzenia. W krótkim czasie postawił ŁOM na wysokim poziomie badawczym, jako placówkę ogarniającą w sposób kompleksowy całość technologii mechanicznej, współpracującą z przemysłem, szczególnie w zakresie podstaw masowej produkcji i zamienności części. W 1920 r. uruchomił w LOM pierwszą w Polsce produkcję sprawdzianów dla przemysłu zbrojeniowego oraz rozwinął dział pomiarów precyzyjnych urz. kraj. i importowanych. W 1925 r. także z inicjatywy i przy znacznym udziale M., powstało Laboratorium Pomiarowe w Państwowej Fabryce Sprawdzianów w Warszawie.

Pod szczególną opieką Mierzejewskiego znajdowała się w LOM stacja do badania obrabiarek, a w 1921 r. w hali ŁOM odbyła się pierwsza wystawa obrabiarek polskiej produkcji. W dużym stopniu pod wpływem Mierzejewskiego założyciele Stowarzyszenia Mechaników Polskich w Ameryce Sp. Akc. (SMPwA) uruchomili produkcję obrabiarek i narzędzi w Pruszkowie i Porębie, z początku na podstawie dokumentacji konstrukcyjnej b. Fabr. M. Gerlacha i E. Pulsta. Jako ekspert w Podgrupie Obrabiarek i Narzędzi przy Polskim Związku Przemysłu Metalowego, Mierzejewski uczestniczył w połowie lat 20. w koordynacji i specjalizacji programów produkcyjnych wytwórni obrabiarek w całym kraju.

M. był pionierem ujęcia kompleksu zagadnień teoretycznych i praktycznych dotyczących pomiaru długości i kąta w odrębną dyscyplinę, którą opisał w podręczniku „Metrologia techniczna”. (Lw. 1924), stanowiącym przez wiele lat unikatowe dzieło w pol. literaturze. W 1924 r. współdziałał z Piotrem Drzewieckim w utworzeniu Pol. Komit. Normalizacyjnego (PKN). W 1927 r. został przew. Komitetu Techniki Warsztatowej PKN, a uczestnicząc w 1928 r. w Międzyn. Konferencji Normalizacyjnej w Pradze, odegrał kluczową rolę w zapoczątkowaniu prac nad Międzyn. Układem Tolerancji i Pasowań. Badania teoretyczne M. poświęcone były gł. problemom obróbki skrawaniem i plastyczności metali. W 1925 r. jako pierwszy w świecie zastosował metodę mikrofilmowania do badania mechanizmu tworzenia się wióra; film jego był demonstrowany m.in. w 1928 r. na Międzyn. Zjeździe Mech. Stosowanej w Hadze. W tym okresie ogłosił prekursorską monografię „Podstawy mechaniki ciał plastycznych” (W. 1927), w której położył nacisk na konieczność badania struktury wewnętrznej metalu oraz zmian zachodzących w niej przy odkształceniu.

Poza wymienionymi już publikacjami książkowymi, M. ogłosił ok. 65 artykułów. Do najważniejszych z nich należy zaliczyć: „Doświadczenia Taylora nad toczeniem żelaza i stali” (1912), „Postępy nowoczesnej obróbki kół zębatych” (1916), pionierskie – „Drgania w obrabiarkach do metali” (1920), „Obrabialność metali” (1925), „O wzajemnym oddziaływaniu nauk ścisłych i technicznych” (1928). Zostały one wydrukowane w Prz. Technicznym. Z czasopismem tym blisko współpracował przez 20 lat. W latach 1919‑1920 brał udział w redagowaniu Prz. Technicznego, a w 1923 r. był nacz. red. numerów 7-16. W 1920 r. był red. mies. „Mechanik”   - organu SMPwA i redagował jego pierwsze 4 zesz. wydane w Polsce. Gdy w 1927 r. czasopismo to zostało przejęte przez Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Mechaników Polskich wszedł w skład redakcji.

Przez całe życie zawodowe Henryk Mierzejewski aktywnie działał na rzecz środowiska inżynierskiego – początkowo warszawskiego, a następnie ogólnopolskiego – zdobywając powszechny szacunek i autorytet. Już w 1915 r. został wybrany do Zarządu Koła Mechaników przy Stowarzyszeniu Techników w Warszawie. W 1917 r. uczestniczył w obradach VII Nadzwyczajnego Zjazdu Techników Polskich w Warszawie, podczas którego wygłosił referat pt. „Odbudowa przemysłu a obrabiarki”. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości opowiedział się za reformą organizacji środowiska technicznego. Krytycznie oceniał dotychczasową strukturę stowarzyszeń technicznych, postulując zrzeszanie inżynierów i techników według specjalności zawodowych. Był jednym z głównych inicjatorów utworzenia samodzielnej organizacji skupiającej inżynierów i techników mechaników, opartej na zasadzie specjalizacji zawodowej.

Był inicjatorem i jednym z głównych organizatorów trzech pierwszych Zjazdów Mechaników Polskich, które odbyły się w latach 1923, 1925 i 1929. Zjazdy te miały istotne znaczenie dla konsolidacji środowiska oraz przygotowania organizacyjnych podstaw przyszłego Stowarzyszenia.

Dzięki jego inicjatywie, autorytetowi i wieloletnim staraniom organizacyjnym 28 czerwca 1926 r. powołano do życia Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Mechaników Polskich (SIMP). Henryk Mierzejewski był jego współzałożycielem oraz pierwszym prezesem. Funkcję tę pełnił nieprzerwanie od chwili powstania Stowarzyszenia aż do swojej śmierci w 1929 r.

Jako prezes SIMP uczestniczył w tworzeniu podstaw organizacyjnych i programowych Stowarzyszenia. Konsekwentnie realizował koncepcję branżowego zrzeszania inżynierów i techników, ukierunkowaną na rozwój wiedzy fachowej, integrację środowiska mechaników, wspieranie postępu technicznego oraz zacieśnianie współpracy między nauką a przemysłem.

Należy do grona najważniejszych twórców organizacyjnych SIMP i jest uznawany za jednego z głównych budowniczych tożsamości Stowarzyszenia w pierwszym okresie jego działalności.

• Współzałożyciel i pierwszy prezes SIMP.
• Współzałożyciel Akademii Nauk Technicznych.
• Współtwórca Polskiego Komitetu Normalizacyjnego.
• Profesor zwyczajny Politechniki Warszawskiej.
• Twórca Laboratorium Obróbki Metali i Pomiarów Warsztatowych.
• Pionier polskich badań nad obrabiarkami, obróbką skrawaniem, plastycznością metali i metrologią techniczną.
• Autor pierwszych w Polsce fundamentalnych prac z zakresu konstrukcji obrabiarek i metrologii technicznej.
• Prekursor zastosowania mikrofilmowania w badaniach procesu skrawania.
• Wybitny organizator współpracy nauki z przemysłem.

• Krzyż Komandorski Orderu Polonia Restituta (10.11.1928)

W 1959 r. SIMP zorganizował w 30. rocznicę śmierci, sesję naukową poświęconą działalności Mierzejewskiego, a w 1962 r. w sali wykładowej (NT 321) w gmachu Nowym Technologicznym Wydziału Mechanicznego Technologicznego Politechniki Warszawskiej przy ul. Narbutta 85 ufundował tablicę dla uczczenia jego pamięci. Na XXIII Walnym Zjeździe Delegatów SIMP, obradującym w dniach 24-25 maja 1975 r. w Katowicach wręczone zostały po raz pierwszy 25 zasłużonym działaczom SIMP Odznaki im. Henryka Mierzejewskiego, ustanowione w 1974 r. W 1976 r. imię jego nadano Ośrodkowi Szkoleniowemu SIMP w Zamku Królewskim w Rydzynie a w 1977 nazwę „Prof. Mierzejewski” otrzymał jeden z polskich statków handlowych, zwodowany w stoczni w Splicie (matką chrzestną była mgr inż. arch. Barbara Berezowska - działaczka SIMP z Gdańska). W 1981 r. z okazji 100. rocznicy urodzin prof. H. Mierzejewskiego i 55. rocznicy założenia SIMP, Stowarzyszenie ogłosiło „Rok prof. Mierzejewskiego”; w ramach uroczystości zorganizowano sesję okolicznościową w Rydzynie i odsłonięto jego  popiersie; w t.r. odsłonięto również pamiątkową tablicę w budynku biurowym Kombinatu Narzędziowego VIS w Warszawie. Imię profesora Mierzejewskiego nosi również Zespół Szkół Mechanicznych w Szczecinie oraz sala konferencyjna w siedzibie ZG SIMP w Warszawie przy ul. Świętokrzyskiej 14 kl.A, w której w 1986 r. z okazji 60-lecia SIMP odsłonięto tablicę poświęconą profesorowi. Z tej samej okazji w Radomiu na frontonie budynku, gdzie w młodości mieszkał, wmurowana została tablica pamiątkowa.

• Ojciec: Czesław
• Matka: Irena z Krzywoszewskich
• Żona: Barbara Hemplówna
• Dzieci: Jan (ur. 1914), Krzysztof (ur. 1915), Malwina (ur. 1917), Czesław (ur. 1919) i Jerzy (ur. 1922).

Pochowany na Cmentarzu Powązkowskim (kwatera Pod Murem IV-1-68,69).